„Wojna i Pamięć. Czasopismo Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku” 2025, nr 7 — Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku

Marzena Baum‑Gruszowska

ORCID: 0009-0003-7987-6223

Muzeum Regionalne w Pilźnie

DOI: 10.61027/2025/7/1639

II wojna światowa pozostawiła swój ślad w polskiej sztuce, częstokroć w jej wymiarze regionalnym. Okupacyjny terror lat 1939–1945 odcisnął piętno na społeczności podkarpackiego Pilzna. Realizm wojennej codzienności odzwierciedla, przechowywana w zbiorach Muzeum Regionalnego w Pilźnie, kolekcja obrazów Romana Wojnarskiego (1926–1997), artysty, żołnierza lokalnych struktur AK. Obrazy te są cennym materiałem badawczym, rodzajem historycznego dokumentu, świadectwem wojennych losów miasta i jego mieszkańców. Wiernie oddają okupacyjną codzienność Pilzna. Analiza faktograficzna obrazów, zawartych w nich treści i kontekstu ich powstania pozwala zdobyć konkretny zasób wiedzy historycznej związanej z przebiegiem wojny. Są one także wyznacznikiem zbiorowej, społecznej pamięci miasta.

Słowa kluczowe: Pilzno, sztuka regionalna, źródła historyczne, malarstwo współczesne, historia regionu, okupacja, obraz, Roman Wojnarski, pamięć i tożsamość

Data publikacji: 6.05.2026

Magdalena Bialic

ORCID: 0000-0003-3803-935X

Uniwersytet Warszawski / Akademia Wychowania Fizycznego w Warszawie

DOI: 10.61027/2025/7/4060

W czasie II wojny światowej w Generalnym Gubernatorstwie, mimo oficjalnych zakazów niemieckich okupantów, ludzie uprawiali różne sporty i oddawali się różnorodnym formom rekreacji. Jedną z najpopularniejszych form letniego wypoczynku były kąpiele w rzekach i jeziorach oraz opalanie. Pomimo wojennych ograniczeń i braków, Polacy – a szczególnie Polki – przykładali dużą wagę do ładnego i modnego wyglądu również nad wodą. W prasie i poradnikach, np. Małgorzaty Duchnowskiej Pani modna i praktyczna, radzono kobietom, jak powinien wyglądać nie tylko kostium kąpielowy, ale również strój rekreacyjno‑plażowy, oraz jak samemu zrobić odpowiednie do niego dodatki, np. buty i torebkę. W okresie II wojny światowej w Generalnym Gubernatorstwie dużą popularnością cieszyły się kostiumy dwu­częściowe. Było to spowodowane m.in. wojennymi oszczędnościami i ograniczeniami. Cały czas noszono również kostiumy jed­noczęściowe, ale było ich zdecydowanie mniej niż przed 1939 r. Na głowach wiązano chusteczki, turbany, rzadziej nosiło się słomiane kapelusze. Na nogi panie wkładały popularne szuraki – buty zrobione ze sznurka lub trepki na drewnianej podeszwie. Panowie w tym okresie już powszechnie nosili tylko spodenki kąpielowe. Z użycia wyszły kostiumy jednoczęściowe, w których niektórzy mężczyźni chodzili jeszcze przed wrześniem 1939 r. Do tego panowie nosili płócienne czapeczki bez daszka i skórzane paski podtrzymujące spodenki kąpielowe. Pomimo wojennych represji i trudności Polacy z Generalnego Gubernatorstwa korzystali z uroków wypoczynku nad wodą, do czego zachęcała ich nawet prasa podziemna. Nie zapominając przy tym o przedwojennym savoir‑vivre, według zasad którego, do każdej życiowej okazji trzeba dobrać odpowiedni strój.

Słowa kluczowe: generalne gubernatorstwo, moda, stroje kąpielowe, wypoczynek, rekreacja, sport, pływanie, kąpiele, prasa, poradniki, życie codzienne

Data publikacji: 6.05.2026

Kacper Jan Gęsior

ORCID: 0000-0002-9299-9856

Uniwersytet Warszawski

DOI: 10.61027/2025/7/6191

Celem artykułu jest zaprezentowanie problemów powodowanych przez malarię w amerykańskich oddziałach w czasie kampanii na Guadalcanal. Opisano w nim próby dwóch rodzajów działań profilaktycznych, mających zapobiegać użądleniom komarów, oraz terapii przy użyciu środków medycznych. Przedstawiono powody, dla których wymienione starania okazały się nieskuteczne. Następnie udowodniono, że w okresie kampanii na Guadalcanal liczba marines i żołnierzy cierpiących na malarię była większa niż ilość strat zadanych przez wroga. Zaprezentowano skutki choroby zarówno z perspektywy całych związków taktycznych, jak i pojedynczych weteranów walk na Wyspach Salomona.

Słowa kluczowe: malaria, Guadalcanal, choroby tropikalne, wojna na Pacyfiku, medycyna wojskowa, atebryna

Data publikacji: 6.05.2026

Przemysław Grzybowski

ORCID: 0000-0002-7993-2569

Uniwersytet Kazimierza Wielkiego

DOI: 10.61027/2025/7/92118

W artykule zostały opisane wybrane przykłady występowania śmiechu w życiu jednostek oraz w relacjach społecznych podczas II wojny światowej i okupacji w Polsce – szczególnie w Warszawie. Przykłady opracowane na podstawie analizy polskojęzycznych źródeł wtórnych zostały wskazane jako potencjalne treści wzbogacające autorskie programy nauczania historii. Oprócz teoretycznego dookreślenia kategorii pojęciowych „śmiech” i „ludzie śmiechu” artykuł zawiera wybór jednostkowych przykładów występowania śmiechu w ruchu oporu, podczas powstania warszawskiego oraz w getcie warszawskim i obozach koncentracyjnych. Towarzyszący doświadczeniom granicznym śmiech opisano jako istotny element codzienności ofiar wojny, czynnik poprawiania jakości życia, forma samoobrony, terapii, ucieczki od rzeczywistości, oporu i odwetu.

Słowa kluczowe: wojna, okupacja, śmiech, jakość życia, getto, obóz koncentracyjny

Data publikacji: 6.05.2026

Anastasiia Kheleniuk

ORCID: 0000-0003-1318-9343

Muzeum Historii Narodowego Uniwersytetu „Akademia Ostrogska”

Olha Shlakhova

ORCID: 0009-0008-4785-4456

Narodowy Uniwersytet „Akademia Ostrogska”

Anastasiia Verkhovetska

ORCID: 0000-0002-7582-3613

Katolicki Uniwersytet Lubelski

DOI: 10.61027/2025/7/119139

Artykuł analizuje wpływ pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę na funkcjonowanie sektora edukacji i kultury, koncentrując się na działaniach podejmowanych przez Muzeum Historii Narodowego Uniwersytetu „Akademia Ostrogska” (NaUOA). Szczególną uwagę poświęcono strategiom adaptacji muzeum uniwersyteckiego, które w obliczu wojny podjęło inicjatywę digitalizacji swoich zbiorów oraz stworzenia wielofunkcyjnej „galerii‑schronu”. Dzięki wsparciu grantowemu udało się zabezpieczyć cenne kolekcje, udostępnić je w formie cyfrowej oraz kontynuować działalność kulturalną. Digitalizacja dziedzictwa kulturowego nie tylko chroni ukraińską historię, lecz także przyczynia się do umacniania tożsamości narodowej i promocji kultury w kraju i za granicą.

Słowa kluczowe: muzeum, muzeum uniwersyteckie, wojna, dziedzictwo kulturowe, digitalizacja zbiorów

Data publikacji: 6.05.2026

Stefan Michał Marcinkiewicz

ORCID: 0000-0001-9956-6351

Uniwersytet Warmińsko‑Mazurski w Olsztynie

DOI: 10.61027/2025/7/140167

W nazistowskim obozie jenieckim w Boguszach/Prostkach oprócz pojmanych żołnierzy przetrzymywano również cywilów. W latach 1941–1945 więziono tam cywili, rosyjskich i białoruskich „ostarbeiterów” oraz podejrzanych Polaków pochwyconych wraz z żołnierzami. Pomiędzy 2 listopada 1942 a 3 stycznia 1943 r. na teren obozu trafili Żydzi deportowani z gett, których w dwóch transportach wywieziono do obozów zagłady w Treblince i Auschwitz. Na przełomie lat 1943/1944 krótko przebywali tam volksdeutsche ewakuowani z Ukrainy. W 1944 r. przetrzymywano w obozie pojmanych polskich mieszkańców pogranicza: wysiedleńców z przyfrontowych miejscowości, ludzi kopiących rowy przeciwczołgowe czy potencjalnych pracowników przymusowych. Nominalnie „oflag” lub „stalag” w ciągu swojego istnienia pełnił także funkcję „dulagu” – obozu przejściowego dla ludności cywilnej.

Słowa kluczowe: obóz jeniecki, obóz zborny, obóz przejściowy, cywile, Bogusze, Prostki, Grajewo

Data publikacji: 6.05.2026

Kacper Sawicki

ORCID: 0009-0004-3553-5192

Uniwersytet Jagielloński

DOI: 10.61027/2025/7/168196

„Polska inwazja” na Szkocję – jak dobrodusznie określano po 1940 r. pobyt jednostek Polskich Sił Zbrojnych w tym kraju – stanowi unikatowy w dziejach polskiej wojskowości przypadek bliskiej integracji żołnierzy z lokalną ludnością na płaszczyźnie społeczno‑kulturowej. Autor w artykule podejmuje próbę scharakteryzowania relacji, jakie wystąpiły między żołnierzami PSZ a mieszkańcami Szkocji, z podziałem na kontakty o charakterze oddolnym (w sferze prywatnej) oraz zorganizowanym (w sferze publicznej). Publikacja opiera się w znacznej mierze na analizie spisanych wspomnień i pamiętników osób związanych z PSZ, a także przegląd artykułów opublikowanych w szkockiej i polskiej prasie w latach czterdziestych. Tytuł zaczerpnięto z reportażu Ksawerego Pruszyńskiego Polish Invasion, wydanego w 1941 r.

Słowa kluczowe: polska inwazja, Polskie Siły Zbrojne w Wielkiej Brytanii, Szkocja, II wojna światowa, stosunki polsko‑szkockie

Data publikacji: 6.05.2026

Paulina Stanik

ORCID: 0000-0003-3803-935X

Uniwersytet Warszawski / Akademia Wychowania Fizycznego w Warszawie

DOI: 10.61027/2025/7/197214

Polacy znajdujący się poza granicami kraju w czasie II wojny światowej mieli okazję do międzykulturowych spotkań z Armią Brytyjsko‑Indyjską, zaangażowaną nie tylko w pomoc ewakuowanym ze Związku Sowieckiego do Iranu, ale również w osłonę rozległych pól naftowych na Środkowym Wschodzie i walkę w kampanii włoskiej. Niniejsze studium ma na celu zbadanie wizerunku nepalskich Gurkhów w osobistych relacjach Polaków i jest przyczynkiem do dyskusji na temat kulturowej spuścizny wojen światowych XX w. Koncentruje się na zagadnieniu orientalizacji Innego, relacji władzy oraz obecności teorii ludów walczących w relacjach weteranów.

Słowa kluczowe: Gurkhowie, armia brytyjsko‑indyjska, II wojna światowa, spotkanie kolonialne

Data publikacji: 6.05.2026

Grzegorz Śliżewski

ORCID: 0000-0001-6123-2241

Fundacja „Historia Skrzydłami Malowana”

DOI: 10.61027/2025/7/215246

Zakończenie kampanii 1939 r. skutkowało próbą odtworzenia polskiej armii przy boku sojuszników. Mieli ją tworzyć m.in. wojskowi, którzy zostali internowani w obozach w Rumunii, na Węgrzech i w krajach bałtyckich. Internowani na Bałkanach kierowali się do Francji, korzystając z przejść granicznych w Marsylii (morskie), Modanie (kolejowe) oraz Mentonie (samochodowe i kolejowe). To ostatnie przyjęło najmniej polskich uchodźców (zarówno wojskowych, jak i cywilnych). W artykule przedstawiono zasady obowiązujące na przejściu granicznym w Mentonie na przełomie 1939 i 1940 r. oraz strukturę przybywających tam Polaków (wojskowych, ochotników i cywilów).

Słowa kluczowe: Mentona, granica francusko‑włoska, uchodźcy, Oskar Słaboszewicz, Włodzimierz Ludwig, 1939/1940

Data publikacji: 6.05.2026

Monika Garas

Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku

DOI: 10.61027/2025/7/247264

Podczas prac archeologicznych prowadzonych od 2016 r. na terenie byłej Wojskowej Składnicy Tranzytowej ustawicznie są odkrywane ślady obecności polskich jeńców cywilnych, którzy przebywali tu od września 1939 do czerwca 1941 r. Ludzie ci, uznani za niebezpiecznych przez władze okupacyjne, zostali uwięzieni w obozach specjalnie dla nich przeznaczonych. Filią jednego z tych obozów był Außenstelle Westerplatte. Więźniowie byli przetrzymywani w warunkach urągających godności, byli bici i głodzeni, zmuszani do niewolniczej pracy przy porządkowaniu terenu składnicy. Relacje o mordowaniu jeńców były znane z przekazów ocalałych, jednak podczas badań stanowiska armaty polowej po raz pierwszy natrafiono na miejsce zbrodni i szczątki czterech ofiar. Zachowane fragmenty ubioru oraz znalezione drobne przedmioty osobiste jednoznacznie wskazują, że byli to polscy jeńcy cywilni. Z układu szkieletów wynika, że ciała zakopano w miejscu mordu. Dzięki temu znalezisku Westerplatte, znane głównie z bohaterskiej obrony we wrześniu 1939 r., staje się także przykładem zbrodni wojennej na ludności cywilnej Pomorza.

Słowa kluczowe: Wojskowa Składnica Tranzytowa na Westerplatte, badania archeologiczne na Westerplatte, polscy jeńcy cywilni, zbrodnia na ludności cywilnej, obóz koncentracyjny Stutthof

Data publikacji: 6.05.2026

Andrzej Grzegorczyk

ORCID: 0000-0001-7554-6516

Muzeum Tradycji Niepodległościowych w Łodzi

DOI: 10.61027/2025/7/265294

Do węzłowych problemów poruszanych w literaturze poświęconej Zagładzie należy kwestia deportacji mieszkańców z utworzonych przez Niemców gett do ośrodków natychmiastowej eksterminacji. Jednocześnie, jedynie na marginesie są poruszane zagadnienia związane z ekonomicznymi aspektami Zagłady. Artykuł koncentruje się na charakterystyce obozu powstałego w Dąbrowie koło Pabianic, utworzonego z inicjatywy niemieckiego zarządu getta łódzkiego. Obóz ten był kluczowym elementem procederu rabunku mienia ofiar na terenie Kraju Warty. Funkcjonował od kwietnia 1942 do marca 1943 r. Nie tylko był on miejscem sortowania pozyskanych rzeczy i przedmiotów po zamordowanych Żydach, ale także stanowił centrum ich redystrybucji.

Słowa kluczowe: deportacje, getto łódzkie, sortownia, Pabianice, Kulmhof, Chełmno nad Nerem

Data publikacji: 6.05.2026

Piotr Werens

ORCID: 0000-0003-1804-5824

Muzeum Archeologiczne w Krakowie

DOI: 10.61027/2025/7/295324

Artykuł jest poświęcony przechowywanemu w Archiwum Muzeum Archeologicznego w Krakowie zestawowi przedwojennych niemieckich przeźroczy edukacyjnych prezentujących zabytki archeologiczne zdobione ornamentem swastyki. W artykule opisano zabytki przedstawione na przeźroczach; analiza źródeł archiwalnych umożliwiła próbę opisania roli zarówno tych przeźroczy, jak i samej archeologii w procesie indoktrynacji oraz wykorzystania ich przez państwowy aparat polityczno-propagandowy w nazistowskich Niemczech.

Słowa kluczowe: archeologia, propaganda, II wojna światowa, Institut für Deutsche Ostarbeit, przeźrocza, znaczki pocztowe, Werner Radig

Data publikacji: 6.05.2026

Marcin Westphal

ORCID: 0000-0002-7350-6569

Narodowe Muzeum Morskie w Gdańsku

DOI: 10.61027/2025/7/325357

Zwodowany 5 maja 1937 r. w hamburskiej stoczni Blohm & Voss motorowiec pasażerski „Wilhelm Gustloff” był pierwszym statkiem zaprojektowanym i zbudowanym na zlecenie nazistowskiego Niemieckiego Frontu Pracy (DAF). Był flagową jednostką floty wycieczkowców zarządzanych przez podległą DAF organizację – Narodowosocjalistyczna Wspólnota „Siła przez Radość” (KdF) – która zajmowała się organizowaniem dla niemieckich robotników: wczasów, wycieczek, wyjazdów urlopowych oraz innych aktywności realizowanych w czasie wolnym od pracy. Spośród wielu atrakcji oferowanych przez KdF „towarzyszom pracy”, jak ich określała narodowosocjalistyczna propaganda, największą popularnością cieszyły się rejsy wycieczkowe po Morzu Północnym, do norweskich fiordów, a także na Morze Śródziemne, do Portugalii i Włoch. Spragnieni odpoczynku i nowych wrażeń członkowie niemieckiej „wspólnoty narodowej” za przystępną cenę mogli odbyć morską podróż m.in. na pokładzie nowoczesnego „Wilhelma Gustloffa”. Statek miał kabiny w jednym standardzie, zapewniał swoim pasażerom wygodę i przeżycia dotychczas dostępne jedynie dla osób zamożnych. Stał się narzędziem nazistowskiej propagandy i zagraniczną wizytówką III Rzeszy. Jego zadaniem było pozyskanie robotników dla reżimu narodowosocjalistycznego i pokazanie światu, jak „nowe” Niemcy dbają o ludzi pracy.

Słowa kluczowe: Wilhelm Gustloff, statek wycieczkowy, Siła Przez Radość, KdF, Niemiecki Front Pracy, propaganda, ideologia, robotnicy

Data publikacji: 6.05.2026

Robert Domżał

ORCID: 0009-0003-7987-6223

Muzeum Stutthof w Sztutowie

DOI: 10.61027/2025/7/358377

Trwające pod koniec II wojny światowej ewakuacje więźniów obozów koncentracyjnych drogą lądową, znane jako „marsze śmierci”, miały na celu pozbycie się przez Niemców świadków ich zbrodni. Autor zwraca w tekście uwagę na nieznane aspekty dramatycznej morskiej ewakuacji więźniów KL Stutthof, którzy zostali przetransportowani barkami w maju 1945 r. w rejon Zatoki Lubeckiej oraz do duńskiego portu Klintholm na wyspie Møn. Analizie poddano poszczególne jednostki pływające przewożące więźniów lagru oraz uzupełniono fakty na temat przebiegu rejsów. W opracowaniu podjęto także próbę analizy nieznanych dotąd wydarzeń z ostatnich miesięcy wojny na Mierzei Wiślanej, w tym zbadano funkcję oraz zidentyfikowano pozostałości dobrze zachowanych niemieckich barek i statków leżących obecnie w płytkich wodach morskich na wysokości Krynicy Morskiej. Najprawdopodobniej w ostatnich miesiącach wojny wykorzystywano je w ramach operacji „Hannibal”. Spoczywające na dnie morza wraki nie zostały dotąd zbadane przez archeologów i nie doczekały się identyfikacji.

Słowa kluczowe: Stutthof, wraki, ewakuacje więźniów, operacja „Hannibal”

Data publikacji: 6.05.2026