„Wojna i Pamięć. Czasopismo Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku” 2020, nr 2 — Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku

1940 – zapomniana wojna?

Richard J. Evans
University of Oxford

The public memory of World War II differs sharply between Eastern and Western Europe. For Poland in particular, 1939 stands out as the year in which Hitler’s Germany and Stalin’s Soviet Union invaded the country, imposing a brutal and murderous occupation. As a result, the social and intellectual elites above all were targeted for extermination to rob any potential resistance of their leadership. While the Soviets aimed to create a Communist-style society, with state ownership of the economy, the Nazis regarded the Poles as racial inferiors, eventually planning to kill 80 to 85% in order to make way for German settlers. The Jews of Poland were exterminated in ghettos and camps as supposed agents of an international conspiracy to destroy Germany. While these policies were getting under way, 1940, when Germany and the Soviet Union were still allies, saw little military action in the region. Moreover, with Poland reeling from the shock of the invasions, there was little resistance in 1940, and even some collaboration, though it is important to remember that thousands escaped to fight in the Polish Armed Forces in the West organized by polish government and participate in the struggle against Hitler. In Western Europe, by contrast, 1940 was in some ways the most memorable year of the war, with Hitler’s conquest of France and other countries. The defeat of the German Luftwaffe in the Battle of Britain, under the inspirational leadership of Winston Churchill, has become central to British public memories of the war, playing a strong part in ideological justifications of Britain's decision to leave the European Union.

Słowa kluczowe: Memory of the Second World War, Poland 1939, Soviet occupation, German occupation, Genocide, Annihilation, Resistance, Battle of Britain

„Podpalenie Europy” czy pełgający płomień zapałki? Wielka Brytania i polski ruch oporu w 1940 r

Jonathan Walker
University of Birmingham

This article by Jonathan Walker looks at the origins of English–Polish co-operation during the early months of the war and to what extent it benefited, or failed, the fledgling Polish Underground. After the outbreak of hostilities, Britain’s support for Poland was negligible despite the valuable contribution of Polish analysts towards the breaking of the German Enigma codes. The author examines the 1939 British Military Mission, which proved to be a fiasco, and he looks at the weak supply lines between the two countries, which were further disrupted the following year by the Nazi occupation of France and the Low Countries. Churchill’s attempt to support resistance in occupied Europe was then crystalized by the formation of the Special Operations Executive, but those charged with running the organization had conflicting views about its mission. The problems of early air bridges between Britain and Poland are explored, together with the difficulties of logistics and technical limitations. All this is set against the background of the evolving aims and strategy of the Polish Underground. When Churchill struck a match for resistance in 1940, did it just flicker in Poland, or did it burst into flame?

Słowa kluczowe: Poland, Britain, The Second World War, Resistance

Headcount of Guardroom no. 5 and Burials Near the Officers’ Villa at Westerplatte in September 1939 in the Light of Archival Sources, Recollection and Reports

Wojciech Samól
Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku

Artykuł podsumowuje dotychczasowe badania nad poległymi polskimi obrońcami Wojskowej Składnicy Tranzytowej na Westerplatte w kontekście wiedzy na temat stanu osobowego wartowni nr 5. Dodatkowo przywołane zostają najnowsze ustalenia dotyczące odnalezionych w 2019 r. szczątków westerplatczyków oraz zaprezentowane w 2020 r., wstępne informacje dotyczące identyfikacji poległych.

Słowa kluczowe: Westerplatte, Straty osobowe, Polegli polscy obrońcy Wojskowej Składnicy Tranzytowej

Forgotten German Camp Soldau (Działdowo) 1939-1945

Radosław Wiśniewski
Muzeum Pogranicza w Działdowie

Celem artykułu jest przywołanie pamięci o niemieckim obozie Soldau, utworzonym na polskiej ziemi już w pierwszym miesiącu wojny. Obóz istniał w latach 1939–1945. Po wojnie Rosjanie zorganizowali w nim punkt tranzytowy, z którego kierowano wrogów systemu komunistycznego do łagrów w głąb ZSRS. Obóz definitywnie zlikwidowano z końcem października 1945 r.

Słowa kluczowe: II wojna światowa, Obóz Soldau, Działdowo, Pamięć

Casual Work or Reskilling? From the Life of Polish Refugees in France between 1941-1944

Anna Pachowicz
Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Tarnowie

Do Francji Polacy emigrowali wielokrotnie w dziejach – jednym z takich okresów była II wojna światowa. Celem niniejszego artykułu jest ukazanie jednego wiążącego się z tym problemu – podjęcia pracy, a zwłaszcza przekwalifikowania zawodowego Polaków przebywających na terenie tzw. nieokupowanej strefy Francji ze stolicą w Vichy – wynikającego z nowego ustawodawstwa francuskiego przyjętego w tym czasie. Struktura emigracji polskiej była niejednolita, a pomoc, na którą mogła ona liczyć, zróżnicowana w zależności od potrzeb (m.in. opieka otwarta – dodatkowa, uzupełniająca forma finansowego wsparcia dla inteligencji, robotników i ich rodzin z północno-wschodniej części Francji mieszkających poza schroniskami polskimi, opieka zamknięta – pomoc dla nieposiadających dostatecznej ilości środków finansowych niezbędnych do życia, nieznających języka francuskiego i realiów życia we Francji). Trwająca dłużej niż przewidywano wojna skłaniała do wprowadzenia zmian w życiu uchodźców. Praca miała przełamać ich bezczynność, a także zapobiegać pasywnemu oczekiwaniu zarówno na pomoc ze strony organizacji opiekuńczych, jak i na zakończenie działań wojennych.

Słowa kluczowe: Polacy we Francji w czasie II wojny, Towarzystwo Opieki nad Polakami we Francji 1941-1944, Przekwalifikowanie zawodowe (reclassement professionnel)

The Warsaw Movement 1943. Warsaw Citizens to the Rescue of Polish Children Expelled from the Zamość Region

Beata Kozaczyńska
Uniwersytet Przyrodniczo-Humanistyczny w Siedlcach

W czasie II wojny światowej mieszkańcy Warszawy zapisali chlubną kartę, ratując polskie dzieci z Zamojszczyzny – najmłodsze ofiary prowadzonej tam przez Niemców akcji wysiedleńczo-kolonizacyjnej. Na początku stycznia 1943 r. po okupowanej stolicy rozeszły się pogłoski o pojawieniu się transportów kolejowych z polskimi dziećmi zrabowanymi rodzicom na Zamojszczyźnie i wywożonymi w nieznanym kierunku. Wielu mieszkańców ogarnęła prawdziwa gorączka poszukiwania ich. Na dworcach kolejowych organizowano dyżury, oczekiwano z jedzeniem, kocami i ciepłą odzieżą. Oblegano również warszawskie instytucje i placówki wychowawcze. Mimo zapewnień Polskiego Komitetu Opiekuńczego w Warszawie o gotowości do działań wiele osób nieustannie poszukiwało dzieci na własną rękę. Władze okupacyjne stolicy w oficjalnych komunikatach zaprzeczały wiadomościom o rzekomych transportach z wysiedlonymi dziećmi z Zamojszczyzny, grożąc jednocześnie za ich rozpowszechnianie surowymi karami. Spontaniczna reakcja mieszkańców Warszawy znalazła oddźwięk na kartach pism konspiracyjnych.

Słowa kluczowe: Warszawa, Wysiedlenia, Zamojszczyzna, II wojna światowa, Niemcy, Dziecko polskie, Germanizacja, Zagłada

The End of the War and the Beginning of New Reality. The Feeling, Conduct and Attitude of Chojnice and Chojnice Poviat Citizens towards the Communist Regime in 1945

Remigiusz Ławniczak
Instytut Pamięci Narodowej Delegatura w Bydgoszczy

Wejście Armii Czerwonej w lutym i marcu 1945 r. na terenie powiatu chojnickiego przyjmowano entuzjastycznie, oznaczało bowiem zakończenie okupacji niemieckiej. Zaczęły powstawać komunistyczne ośrodki władzy, które przejęły kierowniczą rolę, oraz rozpoczęły się represje, np. deportacje do obozów pracy w ZSRS. Mimo tego ludność energicznie przystąpiła do odbudowy szeroko rozumianego życia społeczno-gospodarczo-politycznego. W proces ten włączyli się przedwojenni urzędnicy, nauczyciele czy byli konspiratorzy. Pogarszające się warunki życia, np. fatalna aprowizacja, powodowały, że mieszkańcy nie interesowali się polityką i negatywnie odnosili się do ustroju. Jednak w obawie przed represjami opór miał przede wszystkim charakter plotek, choć część ludności włączyła się w antykomunistyczną podziemną działalność. Ponadto charakterystyczne dla powiatu w tym czasie było przywiązanie do religii katolickiej oraz negatywne nastawienie do Niemców i tzw. repatriantów.

Słowa kluczowe: 1945 r., Powiat chojnicki, Komunizm, Nastroje, Opór społeczny

Report of the „Congress of 108 Blessed Martyrs of the Second World War” – Museum of the Second World War in Gdańsk 11-12 December 2019

Jarosław Wąsowicz
Archiwum Salezjańskiej Inspektorii Pilskiej

A New and Valuable Perspective of the Katyn Massacre. Side Notes on Katyn. The Crime and the Propaganda Struggle of the Great Powers by Thomas Urban (trans. Ewa Ziegler-Brodnicka, Warsaw 2019, pp. 710)

Tadeusz Wolsza
Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk

W artykule recenzyjnym autor omówił zawartość merytoryczną pracy Thomasa Urbana. Wyróżnił główne zagadnienia, którym historyk poświęcił uwagę: agresja niemiecka i sowiecka na Polskę w 1939 r.; losy polskich jeńców w sowieckiej niewoli; egzekucje z 1940 r. i daremne poszukiwania zaginionych jeńców od 1941 r.; niemiecka kampania propagandowa po odkryciu grobów katyńskich w 1943 r. z uwzględnieniem koncepcji Josepha Goebbelsa oraz stanowiska mocarstw zachodnich, postawy władz RP i w ogóle Polaków wobec odkrycia grobów katyńskich; sowiecka interpretacja wydarzeń z rewelacjami komisji Nikołaja Burdenki z 1944 r.; konsekwencje dla osób wizytujących Katyń w 1943 r.; klęska merytoryczna i propagandowa Sowietów w Norymberdze w 1946 r.; stanowisko państw Europy Zachodniej i USA wobec problemu zbrodni katyńskiej po drugiej wojnie światowej; oszustwa na temat zbrodni katyńskiej w sowietyzowanej Europie Środkowo-Wschodniej oraz pokrętna polityka Związku Sowieckiego i Rosji na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX w. Recenzent podkreślił, że wizytówką pracy jest jej baza źródłowa różnej proweniencji. W konkluzji podkreślił, że praca Thomasa Urbana wypełnia lukę w polskiej historiografii.

Słowa kluczowe: Katyń, Komisja Burdenki, Komisja Maddena, Międzynarodowa Komisja Lekarska, Norymberga, Wielkie mocarstwa

Anna Jagodzińska, Kustosz pamięci. Ksiądz Leon Stępniak (1913–2013). Więzień Dachau i Mauthausen-Gusen, Warszawa 2019, ss. 436 + 16 il.

Mariusz Krzysztofiński
Oddziałowe Biuro Badań Historycznych Instytutu Pamięci Narodowej w Rzeszowie