Jesienią 1939 r., równolegle z podbojem ziem Rzeczpospolitej, Niemcy rozpoczęli realizację planu eksterminacji polskich elit oraz depolonizacji, germanizacji i wyniszczania pozostałej części narodu. Polaków mordowano z powodu ich przynależności narodowej. Wśród ofiar wojennego i okupacyjnego terroru w pierwszych miesiącach po agresji III Rzeszy i ZSRS szczególne miejsce zajmuje elita państwa polskiego, w tym nauczyciele. W oczach okupantów było to środowisko zagrażające budowaniu niemieckiej „przestrzeni życiowej” i utrwalaniu sowieckiej rzeczywistości komunistycznej. Planową i systematyczną eksterminację bezpośrednią elit prowadzono z największą brutalnością pod dyktando rozkazu Hitlera o „zabijaniu bez litości i pardonu”. Na ziemiach okupowanych przez Niemców zmierzała ona do „politycznego oczyszczania gruntu” (politische Flurbereinigung) i „odpolszczania” (Entpolonisierung). Natomiast na obszarze zajętym przez Sowietów fizyczną likwidację przedstawicieli polskich elit prowadzono pod hasłami walki ze „szpiegami”, „burżuazyjną Polską” i „wrogami klasowymi”. W obu wypadkach zagłada przywódczego żywiołu służyła pozbawieniu Polaków tożsamości kulturowej i narodowej.
Podczas organizowanej w Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku konferencji popularno-naukowej tragiczne losy polskich nauczycieli po 1 września 1939 r. zostaną przedstawione na wybranych przykładach w kontekście historycznym i prawnym (panel 1).
Obraz ten zostanie uzupełniony o historyczno-pedagogiczną refleksję nad dotychczasowymi doświadczeniami oraz współczesnymi wyzwaniami w obszarze potrzeby konsekwentnego uwrażliwiania na kształtowanie tożsamości młodego pokolenia Polaków. Tożsamości, której istotnym aspektem jest pamięć o przodkach poddanych totalitarnemu terrorowi i poległych za przywiązanie do polskości (panel 2).
Referat otwierający tę część konferencji będzie poświęcony postaci prof. Mariana Walczaka (1923–2020). W ten sposób uczestnicy konferencji wyrażają swoje uznanie dla niestrudzonego badacza strat osobowych środowiska polskich nauczycieli w czasie II wojny światowej.
